Fazla mesai ve fazla sürelerle çalışmanın hesaplanması, ödenmesi ve ispatlanması süreçleri, 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde düzenlenmiştir.
Fazla saatlerle çalışma, 'fazla çalışma' ve 'fazla sürelerle çalışma' olmak üzere iki farklı şekilde düzenlenmiştir. Hesaplama yapılırken, öncelikle çalışmanın türü ve buna karşılık gelen zam oranı belirlenir:
A. Hesaplama Oranları ve Süreler
1. Fazla Çalışma Ücreti
✦ Tanımı: Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır.
✦ Ücreti: Her bir saat fazla çalışma için ödenecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli (%50) yükseltilmesi suretiyle ödenir.
2. Fazla Sürelerle Çalışma Ücreti
✦ Tanımı: Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda, ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır.
✦ Ücreti: Her bir saat fazla sürelerle çalışma için ödenecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş (%25) yükseltilmesiyle ödenir.
✦ Tarafların anlaşmasıyla fazla sürelerle çalışma ücreti, fazla çalışma ücreti (yüzde elli zamlı miktar) ile eş değer hale getirilebilir.
3. Yer Altı Maden İşlerinde Fazla Çalışma
✦ Yer altı maden işlerinde haftalık çalışma süresi en çok otuz yedi buçuk saattir.
✦ Bu sürenin aşılması halinde her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yüzden (%100) az olmamak üzere artırılması suretiyle ödenir.
B. Hesaplamada Esas Alınan Ücret ve Süreler
✦ Ücret Türü: Fazla çalışma ücretinin hesaplanmasında işçinin saat başına düşen çıplak brüt ücreti esas alınır. Giydirilmiş brüt ücret veya net ücret üzerinden hesaplama yapılması Yargıtay kararlarında bozma sebebi olarak kabul edilmektedir.
✦ Dönem Ücreti: Hesaplamada esas alınacak ücret, işçinin aldığı son ücret değil, fazla çalışmanın yapıldığı döneme ait ücrettir.
✦ Yuvarlama Kuralı: Yarım saatten az süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat olarak kabul edilir.
✦ Günlük Maksimum Sınır: Fazla çalışmalar dahil olmak üzere günlük çalışma süresi on bir saati aşamaz.
✦ Yıllık Maksimum Sınır: Genel sebeplerle yapılan fazla çalışma süresi yılda iki yüz yetmiş saati geçemez. Bu sınır aşılsa dahi yapılan çalışmaların ücreti ödenmelidir.
C. Özel Çalışma Şekillerinde Hesaplama
✦ Hafta Tatili Çalışması: İşçi hafta tatilinde çalıştırılırsa, çalışmadan hak kazandığı bir günlük ücretine ek olarak, çalışmasının karşılığı olarak yüzde elli zamlı ücret (1,5 günlük ücret) ödenmesi gerekir, bu da toplamda 2,5 günlük ücrete denk gelir.
✦ Ara Dinlenmesinde Çalışma: Ara dinlenmesinde işçinin işverenin talimatıyla işin başında bulundurulması veya çalıştırılması durumunda, bu süre çalışma süresinden sayılır ve haftalık 45 saati aşarsa fazla çalışma ücretine hak kazanılır.
✦ Prim ve Yüzde Usulü Ücret: Yüzde usulü ücret alan işçilerde, fazla çalışmanın zamsız karşılığı yüzdelerden ödenir; zamlı kısım (%50 veya %25 fark) ise işveren tarafından ödenir. Prim alan işçilerde ise Yargıtay, primin fazla çalışmanın normal saat ücretini karşıladığı kabul edilerek, sadece %50 fazlasının fazla çalışma olarak hesaplanması gerektiği görüşünü benimsemektedir.
2. Fazla Mesai ve Fazla Sürelerle Çalışma Ücretinin Ödenmesi ve Karşılığı
İşçinin fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma karşılığı olarak zamlı ücret ya da serbest zaman talep etme hakkı bulunmaktadır.
A. Ücret ve Faiz
✦ Ödeme Şekli: Fazla çalışma ücretleri, normal çalışma ücretleriyle birlikte, ücret bordrolarında ve işçiye verilmesi gereken ücret hesap pusulalarında açıkça gösterilerek ödenir.
✦ Faiz: Fazla çalışma ücreti bir ücret alacağı olduğundan, İş Kanunu m. 34 uyarınca, mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır. İşveren daha önce temerrüde düşürülmemişse, faiz başlangıcı kural olarak dava tarihidir. Ancak zorunlu arabuluculuk sürecinde, işverenin temerrüde düşürülmediği durumlarda arabulucuya başvuru tarihi faiz başlangıcı olarak kabul edilmelidir.
B. Serbest Zaman Uygulaması
✦ Karşılıkları: İşçi isterse, zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir.
o Fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakika (1,5 saat) serbest zaman.
o Fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakika (1,25 saat) serbest zaman.
✦ Kullanım: İşçi hak ettiği serbest zamanı, altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. İşçi, bu talebini işverene önceden yazılı olarak bildirmelidir.
✦ Serbest Zamanın Sınırları: Zorunlu ve olağanüstü sebeplerle yapılan fazla çalışmalarda işçi, artırılmış ücret hakkından vazgeçip serbest zaman talebinde bulunamaz.
✦ Kullanılmaması: Eğer işçi altı aylık süre zarfında serbest zamandan yararlanamazsa veya sözleşmesi bitirilirse, kendisine fazla çalışma bedeli olan ücretin ödenmesi gerekir.
3. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışmanın İspatı ve Belgelenmesi
Fazla çalışmanın ispatı, işçi ve işveren için farklı yükümlülükler içerir.
A. Belgelendirme Yükümlülüğü
İşveren, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırdığı işçilerin bu çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek, imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır. Ödemeler de ücret bordrolarında ve hesap pusulalarında açıkça gösterilmelidir.
B. İspat Yükü
✦ İşçi Yükümlülüğü: Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi, bu iddiasını ispatla yükümlüdür. İşçi, fazla çalışmasını tanık veya diğer deliller ile ispatlayabilir.
✦ İşveren Yükümlülüğü: Fazla çalışmanın ücretinin ödendiği iddiasını ise işveren ispatlamakla mükelleftir. Bu ispat genellikle ücret bordroları ve hesap pusulaları ile sağlanır.
✦ Bordroların Rolü:
o İşçinin imzasını taşıyan bordro, sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir.
o İmzasız bordrolarda veya bordronun fazla çalışma bölümünün boş olması halinde işçi fazla çalışmayı her türlü delille ispat edebilir.
C. Karineye Dayalı Makul İndirim (Hakkaniyet İndirimi)
Fazla saatlerle çalışmanın ispatı sadece tanık beyanlarına dayandırılıyorsa, hesaplanan ücretten bir indirim (karineye dayalı makul indirim) yapılması gerekir. Bu indirim, işçinin yılın belirli dönemlerinde çalışmadığı karinesine dayanır. İndirim oranı, dosya içeriği ile uyumlu olmalı ve uygulamada yüzde otuzdan (%30) aşağı olmamak üzere uygulanmaktadır. Ancak fazla çalışma, yazılı belgelere veya işveren kayıtlarına dayalı olarak ispat edilirse bu indirim yapılmaz.
D. Zamanaşımı
Fazla çalışma alacakları, ücret kapsamında değerlendirildiğinden beş yıllık zamanaşımı süresine tabidir. Zamanaşımı süresi, alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren başlar. Ayrıca, arabuluculuk sürecinin başlamasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen süre, zamanaşımı hesaplamasında dikkate alınmaz (durur).
