İş sözleşmesinin işveren tarafından haklı nedenle derhal feshi, 4857 sayılı İş Kanunu'nun (İş K.) 25. maddesinde düzenlenmiş olup, iş ilişkisinin devamının dürüstlük kuralları gereği (objektif iyiniyet) beklenemeyecek hale geldiği olağanüstü durumlar için işverene tanınan bir yetkidir. Bu fesih türü, bildirim süreleri beklenmeksizin derhal uygulanır (süresiz fesih).
Haklı nedenle derhal feshin, diğer fesih türlerine göre hukuki ağırlığı yüksektir, zira fesih haklı nedene dayanıyorsa, işçi ihbar tazminatına hak kazanamaz. Ayrıca, İş K. madde 25'in (II) numaralı bendine (ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık) dayanarak yapılan fesihlerde, işçi kıdem tazminatı hakkını da kaybeder.
İşveren açısından haklı nedenle derhal fesih sebepleri İş K. madde 25'te dört ana başlık altında toplanmıştır:
1. Sağlık sebepleri (İş K. 25/I).
2. Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller ve benzerleri (İş K. 25/II).
3. Zorlayıcı sebepler (İş K. 25/III).
4. İşçinin gözaltına alınması veya tutuklanması halinde devamsızlığın bildirim süresini aşması (İş K. 25/IV).
Haklı fesih nedenlerinin neler olduğu İş K. 25'te sınırlı sayıda (tahdidi) olarak belirtilmemiş olup, özellikle ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık hallerinin sonunda yer alan "ve benzerleri" ifadesiyle bu durumlar genişletilebilmektedir. Feshin haklı olup olmadığı, olayın taraflar arasındaki güven ilişkisini ne ölçüde zedelediği ve iş ilişkisinin devamının işverenden dürüstlük kuralları gereğince beklenip beklenemeyeceği dikkate alınarak tespit edilmelidir.
Yargıtay Kararları Işığında Ahlak ve İyiniyet Kurallarına Aykırılık Halleri (İş K. 25/II)
İş K. madde 25'in (II) numaralı bendi, işveren açısından tazminatsız fesih imkanı sağlaması nedeniyle en kritik ve uygulamada en çok karşılaşılan fesih sebebidir. İşte bu bentteki bazı alt başlıklar ve Yargıtay kararlarıyla desteklenen örnekler:
1. İşçinin İşvereni Yanıltması (İş K. 25/II-a)
İşçinin iş sözleşmesi yapılırken, sözleşmenin esaslı noktalarında kendisinde bulunmadığı halde bu vasıfların kendisinde bulunduğunu ileri sürerek veya gerçeğe uygun olmayan bilgilerle işvereni yanıltması haklı fesih nedenidir.
Örnekler ve Yargıtay İçtihatları:
✦ İşçinin, bankada çalışmaya başlamadan önce POS cihazını usulsüz olarak kullandığı iddiasıyla hakkında dava açıldığı olayını işverene bildirmemesi, işvereni yanıltma kapsamında değerlendirilmiştir.
✦ Yargıtay, işyerinde sigara içme yasağının bulunduğu ve işçinin iş sözleşmesi sırasında sigara kullanmadığını belirtmesine rağmen işyerinde sigara içmesinin, işvereni yanıltma ve talimatlara uymama nedeniyle haklı fesih nedeni doğurabileceğine karar vermiştir.
2. Şeref ve Namusa Dokunacak Sözler veya Asılsız İhbar (İş K. 25/II-b)
İşçinin, işveren veya aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak sözler sarf etmesi veya şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ihbar ve isnatlarda bulunması haklı fesih nedenidir.
Örnekler ve Yargıtay İçtihatları:
✦ Hakaret ve Küfür: İşverenin gıyabında dahi olsa, diğer işçilerin duyacağı şekilde hakaret ve küfür içerikli sözler sarf edilmesi fesih nedenidir.
✦ Asılsız İhbarlar: İşçinin, işvereni yolsuzlukla veya usulsüzlükle suçlaması gibi şeref ve haysiyet kırıcı, dayanaksız asılsız ihbar ve isnatlarda bulunması haklı fesih nedenini oluşturur.
✦ Eleştiri Hakkı: Eleştiri sınırları içinde kalan ve iftira niteliği taşımayan söz ve davranışlar, fesih için haklı veya geçerli bir neden teşkil etmez. Yargıtay, işçinin amirine karşı "ihaleleri geciktiriyorsunuz, bize dört yıl kaybettirdiniz" şeklindeki beyanını hakaret veya saygısızlık niteliğinde olmayıp, eleştiri olarak değerlendirmiş ve bu nedenle yapılan feshi geçersiz bulmuştur.
3. Cinsel Taciz (İş K. 25/II-c)
İşçinin, işverenin başka bir işçisine cinsel tacizde bulunması, işverene derhal fesih hakkı verir. Cinsel tacizin işyeri içinde veya dışında gerçekleşmiş olması önemli değildir.
Örnekler ve Yargıtay İçtihatları:
✦ Tacizin İspatı: Cinsel tacize uğradığı ileri sürülen mağdurun, adli makamlara şikâyet etmemiş olması, işverenin derhal fesih hakkını ortadan kaldırmaz. İşverenin fesih hakkını kullanabilmesi için ceza yargılaması sonucunda kesinleşmiş bir mahkumiyet hükmü şart değildir.
✦ Taciz Aşamasına Varmayan Davranışlar: Bayan çalışanların soyunma odalarının gözetlenmesi gibi eylemler haklı fesih nedenidir. Taciz aşamasına varmayan, ancak uygunsuz sayılabilecek davranışlar (örneğin ısrarlı telefon etme, yemeğe davet etme), haklı neden değil, geçerli neden oluşturabilir.
4. Sataşma veya Madde Kullanımı (İş K. 25/II-d)
İşçinin, işverene, aile üyelerinden birine veya başka bir işçisine sataşması veya işyerine sarhoş yahut uyuşturucu madde almış olarak gelmesi ya da işyerinde bu maddeleri kullanması haklı fesih sebebidir. İşyerinde alkol tüketiminin sarhoşluk boyutuna varmamış olması dahi fesih nedenidir.
Örnekler ve Yargıtay İçtihatları:
✦ Sataşma: İşçinin işyerinde diğer işçilere hakaret ve küfürlü sözler sarf etmesi haklı fesih nedenidir. Tahrik altında kavga veya hakaret eylemine karışan işçinin sözleşmesi de, işverenin eşit işlem borcuna uygun davranması şartıyla feshedilebilir.
✦ İşyeri Dışında Sataşma: İşyerinde çalışan başka bir işçiyi gece vakti parka çağırarak kavga etmesi, işyeri dışında olsa bile derhal fesih hakkı verir.
✦ Sarhoşluk: LPG tanker şoförünün araç kullanırken cep telefonu ile konuşması gibi iş güvenliğini tehlikeye düşürme eylemleri.
✦ Tekrar Yaptırım Uygulanmaması İlkesi: İşçinin aynı eyleminden dolayı daha önce ihtar veya başka bir disiplin yaptırımı uygulanmışsa, aynı eylemden dolayı ikinci kez sözleşme feshedilemez (ikinci ceza verilemez). Feshin geçerli kabul edilmesi için, son olayla ilgili fesih dışında herhangi bir disiplin yaptırımının uygulanmamış olması gerekir.
5. Doğruluk ve Bağlılığa Uymayan Davranışlar (İş K. 25/II-e)
İşçinin, işverenin güvenini kötüye kullanmak, hırsızlık yapmak, işverenin meslek sırlarını ortaya atmak gibi doğruluk ve bağlılığa (sadakat borcuna) uymayan davranışlarda bulunması haklı fesih nedenidir.
Örnekler ve Yargıtay İçtihatları:
✦ Raporluyken Çalışma: İşçinin raporlu olduğu sürede, rakip olabilecek başka bir işyerinde çalışması haklı fesih sebebidir.
✦ Güveni Kötüye Kullanma: Güvenlik görevlisinin, izinsiz olarak işyerine ait eşyayı (hırsızlık olmasa bile) işyeri dışına çıkarması, işverenin güvenini temelinden sarstığı için fesih nedenidir.
✦ İş Sırlarının İhlali: Meslek sırları, imalat sırlarını, ticaret sırlarını, işverene ait teknik hususları, mali ilişkileri ve müşteri portföyü gibi kavramları kapsar.
6. Görevi Yapmamakta Israr Etmesi (İş K. 25/II-h)
İşçinin, yapmakla ödevli bulunduğu görevleri kendisine hatırlatıldığı halde yapmamakta ısrar etmesi. 1475 sayılı Kanun döneminden farklı olarak, 4857 sayılı Kanun ile fesih için "ısrar etme" şartı getirilmiştir.
Örnekler ve Yargıtay İçtihatları:
✦ Israrın Niteliği: Israr, hatırlatmanın ardından devamlılık arz etmelidir. Sadece bir kez görevi yapmama yeterli sayılmamalıdır.
✦ İş Kalitesinde Israr: İşçinin işini uyarılara rağmen eksik, kötü veya yetersiz olarak yerine getirmekte ısrar etmesi haklı neden iken; hiç yerine getirmemekte ısrar etmesi ise haklı fesih nedenidir. Yargıtay, ısrar şartının oluşmadığı durumlarda dahi, işin yürütümünü önemli ölçüde olumsuz etkilediği gerekçesiyle feshin geçerli nedene dayandığını kabul edebilmektedir.
7. İş Güvenliğini Tehlikeye Düşürme veya İşverenin Malına Zarar Verme (İş K. 25/II-ı)
İşçinin kendi isteği (kasıt) veya savsaması (ihmal) yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi veya işverenin malına otuz günlük ücretinin tutarıyla ödeyemeyecek derecede hasara ve kayba uğratması.
Örnekler ve Yargıtay İçtihatları:
✦ Mala Zarar: Ortaya çıkan zararın, işçinin otuz günlük brüt ücreti üzerinden hesaplanması gerektiği kabul edilmektedir.
✦ Zararın Karşılanması: Zarar tutarının 30 günlük ücreti aşması durumunda, işçinin zararı ödemiş ya da ödeyecek olması dahi işverenin fesih hakkını ortadan kaldırmaz.
✦ Zararın Tespiti: Zararın otuz günlük ücretin tutarından az olduğu durumlarda, fesih haklı nedene dayanmaz; ancak bu davranış işyerinde olumsuzluklara yol açmışsa, geçerli fesih nedeni olarak kabul edilir.
Hak Düşürücü Süreler
İşveren, İş K. 25/II'de yer alan ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık hallerine dayanarak fesih hakkını kullanırken iki hak düşürücü süreye uymak zorundadır (İş K. 26):
1. Fesih yetkisi, diğer tarafın bu çeşit davranışlarda bulunduğunu öğrendiği günden başlayarak altı iş günü geçtikten sonra kullanılamaz.
2. Ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl sonra kullanılamaz.
İstisna: İşçinin olayda maddi çıkar sağlaması halinde ise bir yıllık süre uygulanmaz. Bu durumda sadece altı iş günlük süreye uyulması yeterlidir.
Kısa bir benzetme yapmak gerekirse, haklı nedenle derhal fesih yetkisi, iş ilişkisi hukukunda bir "yangın alarmı" gibidir. İşverenin bu alarmı çalabilmesi için yangının (haklı nedenin) gerçekten başlamış olması ve durumun itfaiye (mahkeme) gelene kadar beklenemeyecek kadar kritik (güven temelini çökerten) olması gerekir. Aksi takdirde, alarmı haksız yere çalan işveren, bunun sonuçlarına katlanmak zorunda kalır.
