بدون تردید، موضوع اضافهکاری در کار شبانه، در راستای اصل حمایت از سلامت کارگر، شامل مقررات ویژهای است و این مقررات از احکام عمومی مربوط به اضافهکاری متفاوت میباشند.
در ادامه، بر اساس اطلاعات مندرج در منابع شما، نحوه محاسبه و حدود اضافهکاری (کار با ساعات اضافی) در کار شبانه بهتفصیل بیان شده است:
1. تعریف کار شب و مدت زمان کار
مطابق قانون کار شماره ۴۸۵۷، «شب» در زندگی کاری به دورهای اطلاق میشود که حداکثر از ساعت ۲۰:۰۰ آغاز و حداقل تا ساعت ۰۶:۰۰ ادامه دارد و در هر حال بیش از یازده ساعت نخواهد بود.
قاعده اساسی مربوط به دوره شب، طبق ماده ۶۹ بند ۳ قانون کار، این است که کار شبانه کارگران نمیتواند بیش از هفت ساعت و نیم (۷٫۵ ساعت) باشد.
در کارهایی که بهصورت نوبتی (شیفتی) انجام میشود، چنانچه بیش از نیمی از کار یک نوبت در دوره شب واقع شود، آن نوبت بهعنوان کار شبانه محسوب میگردد.
2. حدود اضافهکاری و استثنائات آن
در کار شبانه، مدت ۷٫۵ ساعت، حد نهایی کار روزانه و به تبع آن، حد اضافهکاری را تعیین میکند. این حد حتی در صورتی که سقف قانونی ۴۵ ساعت کار هفتگی تجاوز نشده باشد نیز اعمال میشود؛ یعنی به محض آنکه کار شبانه از ۷٫۵ ساعت تجاوز کند، برای بخش مازاد، پرداخت اضافهکاری الزامی است.
این قاعده دارای دو استثنای اصلی میباشد:
1. کار به دلیل ضرورتها و شرایط فوقالعاده محدودیت ۷٫۵ ساعت در کار شبانه، مربوط به اضافهکاری ناشی از علل عادی است. در موارد اضافهکاری ناشی از دلایل اجباری موضوع ماده ۴۲ قانون کار یا دلایل فوقالعاده موضوع ماده ۴۳ قانون کار، انجام کار بیش از ۷٫۵ ساعت در دوره شب نیز امکانپذیر است.
2. حوزههای خدماتی خاص (با رضایت کتبی): در بخشهای گردشگری، امنیت خصوصی و خدمات درمانی، مشروط بر اخذ رضایت کتبی کارگر، میتوان بیش از ۷٫۵ ساعت کار شبانه انجام داد.
o در این حوزهها، چنانچه کارگر رضایت کتبی داده باشد، تا میزان مدت مورد رضایت، کار بیش از ۷٫۵ ساعت مستحق دستمزد اضافهکاری نخواهد بود.
o اما در صورت عدم رضایت کتبی کارگر، وی میتواند برای ساعات مازاد بر ۷٫۵ ساعت، مطالبه دستمزد اضافهکاری نماید.
3. محاسبه دستمزد اضافهکاری در کار شبانه
در محاسبه دستمزد اضافهکاری برای ساعات مازاد بر ۷٫۵ ساعت کار شبانه، نکات زیر باید مدنظر قرار گیرد:
✦ نرخ افزایش: بخش مازاد بر ۷٫۵ ساعت کار شبانه، ماهیت اضافهکاری دارد. چنانچه سقف ۴۵ ساعت کار هفتگی تجاوز نشده باشد، از آنجا که بخش عادی (بدون افزایش) اضافهکاری در حقوق ماهانه پرداختشده فرض میشود، تنها مبلغ افزایشیافته به میزان پنجاه درصد (٪۵۰) باید به کارگر پرداخت گردد.
✦ محاسبه متفاوت در کار شیفتی (رویه دیوان عالی کشور – یارگیتای) در نظامهای خاص کاری مانند ۲۴ ساعت کار و ۲۴ یا ۴۸ ساعت استراحت (برای مثال آتشنشانان)، مطابق رویه ثابت دیوان عالی کشور، بهجای حد ۷٫۵ ساعت کار شبانه، حداکثر ۱۱ ساعت کار روزانه مبنا قرار میگیرد.
در این نظامها، کار بیش از ۱۱ ساعت در روز اضافهکاری محسوب میشود و اضافهکاری شبانه تلقی نمیگردد. با این حال، برخی از صاحبنظران حقوقی بر این باورند که در صورتی که بخش عمده کار در شب انجام شود، اعمال حد ۷٫۵ ساعت منطقیتر است.
4. اشخاصی که انجام اضافهکاری برای آنان ممنوع است
در چارچوب کار شبانه، برای برخی گروههای کارگری محدودیتهای سختگیرانهتری وجود دارد:
✦ کودکان و کارگران نوجوان: کارگران زیر ۱۸ سال طبق قانون کار، از اشتغال در دوره شب (۲۰:۰۰ تا ۰۶:۰۰) منع شدهاند و اصولاً انجام اضافهکاری برای آنان مجاز نیست.
✦ زنان باردار و شیرده: زنان باردار یا شیرده نمیتوانند بیش از ۷٫۵ ساعت در روز کار کنند. همچنین این افراد تا مدت معینی پس از زایمان (معمولاً یک سال) از کار در شیفتهای شبانه منع میباشند. اصولاً انجام اضافهکاری برای این گروه نیز مجاز نیست.
خلاصه در کار شبانه، قاعده این است که حتی اگر ۴۵ ساعت کار هفتگی تکمیل نشده باشد، هر ساعت کار بیش از ۷٫۵ ساعت، اضافهکاری محسوب شده و باید حداقل با افزایش پنجاه درصدی پرداخت گردد؛ با حفظ استثنائات و ممنوعیتهای قانونی.
